Een onafhankelijke plant in het Van der Werfpark
We zitten op een wit bankje in de zon op een opvallend zachte herfstochtend in oktober. Ik ben op bezoek in de Hortus bij Miguel Fernandez Voortman.
Miguel is tuinmedewerker met als specialiteiten de Varentuin en de Systeemtuin, de tuin aan de grachtkant waar het classificatiesysteem van Linnaeus wordt uitgelegd. En hij is lid van de Nederlandse Varenvereniging. Zo zijn we ook met hem in contact gekomen. De onlangs opgerichte Groengroep Werfparkvrienden zocht hulp bij het aanleggen van een varentuin in het Van der Werfpark park en belde met de Varenvereniging. Miguel bleek in de buurt te wonen, deskundig en bereid.
Miguel (26) is vijf dagen per week te vinden in de Hortus. In de koffiekamer staat een computer waarop hij zijn collectie bijhoudt en dat is het qua werkomgeving. Geen straf! Met vijf vrijwilligers verzorgt hij de varentuin, zo is hij zelf ook begonnen. Na de havo studeerde hij Tuinbouw aan de Hogeschool Inholland in Delft en werkte vervolgens bij meerdere kwekerijen. Hoe zijn toewijding aan de varen is ontstaan weet hij zelf ook niet meer precies – als kind hield hij al veel van de natuur. Als tiener werd hij lid van de Nederlandse Varenvereniging en zo kwam het dat hij als vijftienjarige als vrijwilliger bij de varentuin in de Hortus aan de slag ging. Na tien jaar als vrijwilliger besloot hij in april 2024 in te gaan op de vacature die de Hortus toen openstelde; van je hobby je betaalde baan maken, zo doe je dat!
Een onafhankelijk plantje
De meeste mensen hebben bij varens de associatie met oerplanten en fossielen. Hoe heeft de varen het eigenlijk al die tijd zo goed kunnen doen? Miguel: ‘Dat komt omdat ze zich voortplanten met sporen en dus voor hun voortbestaan geen bestuivers, zoals bijen en vlinders, nodig hebben. Het is dus een behoorlijk onafhankelijke plant. En ze kunnen zich aanpassen aan allerlei omstandigheden. Daarom zijn er zoveel verschillende soorten. Vocht en schaduw: daar denken we vooral aan bij varens. Die zoeken ze ook wel op, maar wist je dat er ook varensoorten groeien in woestijnachtige gebieden? In Oman groeit bijvoorbeeld een varen die alleen daar voorkomt. En er zijn er met haren tegen de kou, waarmee ze vocht kunnen vasthouden.’
17de eeuwse varengekte
Er is een levendige uitwisseling van kennis. Veel Europese landen hebben een varenvereniging en in Amerika, Canada en India zijn er veel actieve liefhebbers. Miguel: ‘De Engelse varenvereniging is de oudste. Die bestaat 125 jaar en heeft een royal member, King Charles! In Engeland had je namelijk ooit, net als bij ons in de 17de eeuw met tulpen, een varengekte. Omdat er zoveel verschillende soorten bestonden raakte het verzamelen, en dus het verhandelen, in zwang. Het werd een statussymbool. In de Hortus groeit nog steeds een varensoort waarvan je met de toenmalige aankoopprijs een villa in Londen had kunnen kopen.”
Varenseks
Varens worden wel gekweekt om te vermeerderen, maar niet om te kruisen. Miguel: ‘Dat is gewoon niet nodig, omdat dat vanzelf gaat in de natuur. De voortplanting gaat in twee fases. Zodra een sporendoosje rijp is barst het open en laat het zijn sporen vrij. Uit de spore ontstaat een kiem met een hartvormig blaadje. Aan de voorkant van de kiem worden eicellen gevormd en aan de achterkant zaadcellen. Onder vochtige omstandigheden kunnen de beweeglijke zaadcellen zich verplaatsen en de eicellen bevruchten. Andere soorten ontstaan gewoon door toevallige mutaties in het DNA. Soms gebeurt het wel dat twee soorten kruisen. Dat kan als twee kiemen van verschillende soorten toevallig dicht bij elkaar liggen waardoor de zaadcel van de ene de eicel van de andere bevrucht. Het is de natuur mevrouw!’
De toekomst van de varen
Hoe kijk jij aan tegen de toekomst van de varen in het licht van de klimaatverandering die we nu meemaken? Miguel: ‘O, die komt er wel doorheen. In stedelijk gebied is altijd wel schaduw en zijn er luwten, waarin de varen gedijt. Ook van de vermindering van bestuivers heeft de varen dus geen last. Veelzeggend in deze context is ook de verspreiding van de varen. Bij de aanleg van Flevoland bijvoorbeeld zijn allerlei Zuid-Europese varensoorten naar ons land gekomen. Zij konden goed ontkiemen in de zanderige bodem daar. Sporen kunnen lang in de lucht blijven en kilometers afleggen alvorens ergens anders te landen en te ontkiemen. Rond de warme kassen in het Westland vind je daarom in het “varenonkruid” ook veel tropische soorten. Ook vanuit tuinvarens, die mensen overal vandaan halen, wordt de populatie uitgebreid. Veel mensen associëren de tuinvaren met woekeren, maar dat doet eigenlijk alleen de bekervaren. Dat is de enige met een soort horizontale wortelstok, waar steeds nieuwe plantjes aan komen. Als de planten ouder worden zie je van die lange stronken over de bodem gaan.’
Varen op het menu
Zijn er eigenlijk ook eetbare varens? Miguel: ‘Jazeker! Zoek maar eens op de term “Fiddlehead Fern” Daar vind je allerlei recepten, bijvoorbeeld voor gesauteerde Fiddleheads en Fiddlehead Risotto. In Amerika en vooral Canada hebben deze jonge krullen een soort aspergestatus. Tip: de jonge krullen van de Nederlandse struisvaren kun je hier ook heel goed voor gebruiken. Even blancheren, heel erg lekker.’
Het nut van varens
Er zijn wel gezondheidsclaims gedaan over de luchtzuiverende werking van sommige varensoorten in de binnenruimte. Wat vind jij daarvan? Miguel: ‘Ja, dat zou wel een beetje waar kunnen zijn, maar ik sta daar sceptisch tegenover. Ze worden en werden overigens wel voor van alles en nog wat gebruikt. Boomvarens zijn bijvoorbeeld een goede kweekgrond voor orchideeën. In Oceanië worden van de stammen beelden gemaakt. En vroeger werden ze wel als ballast gebruikt in schepen. Ook weer een vorm van verspreiding.’ ‘Voor het Van der Werfpark is in elk geval gekozen voor een mix van winterharde robuuste soorten in verschillende hoogte en kleuren van groen tot rood-brons in de herfst. Sommige zijn wintergroen en sommige verliezen hun blad. Dan kun je in het voorjaar mooi de krullen zien opkomen. Het hele jaar genieten!’
Tekst: Valerie Stallen voor de Hart van de Stadkrant 172, december 2024
Foto's: Werfparkvrienden & Huub Frencken
